Halk Hikâyelerinin Motif Yapılarına Göre Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu'nun İncelemesi

Türk Destan Dönemi’nden Türk Halk Hikâyesi Dönemi’ne geçişin en bilinen ve en önemli eseri Dede Korkut Hikâyeleri’dir. Bu hikâyelerin muhtevası Oğuz Türkleri’nin muayyen asırlardaki yaşantılarını destansı ögeler kullanarak anlatmasıdır. Söz gelimi halk hikâyelerini destanlardan ayıran pek çok unsur vardır. Dede Korkut ise hem halk hikâyelerinin özelliklerini hem de destan özelliklerini barındırır. Biz bu yazımızda halk hikâyelerinin motif yapılarına göre Dede Korkut Hikâyeleri’nden biri olan Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu’nu inceleyeceğiz ve halk hikâyeleriyle ortak motiflerini açıklamaya çalışacağız.

Biz kaynakçada da belirttiğimiz üzere, bu motifleri, Ali Berat Alptekin’in Motif Index’ten aldığı motiflerle Türk Halk Hikâyelerinin kendine özgü motiflerini oluşturarak bir araya getirdiği ‘’Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı’’ adlı kitabından aldık.

DİRSE HAN OĞLU BOĞAÇ HAN BOYU’NUN HALK HİKÂYELERİNİN MOTİF YAPISI İLE İNCELENMESİ

*Aşağıda ismini vereceğimiz motiflerin hepsi, aslında halk hikâyelerinin incelendiği motif yapılarıdır.

Çok Kuvvetli İnsan Motifi: Halk hikâyelerinde Zaloğlu Rüstem, Köroğlu, Kirmanşah ve Şah İsmail hikâyeleri gibi metinlerde görülen çok kuvvetli insan motifi, incelediğimiz hikâyede ve Dede Korkut Hikâyelerinin çoğunda görülen bir motiftir. Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu’nda, Dirse Han’ın daha ad almamış (adsız) oğlu küçük yaşta bir boğayla güreşir ve onu öldürür.

Olağanüstü Tedaviler: Halk hikâyelerinden Köroğlu’nun Zuhuru adlı hikâyede de görülen bu tedavi bizim hikâyemizde şu şekilde işler: Yaralı olan Boğaç Han’a Hızır görünür. Yarasına dağ çiçeği ve anasının sütünün iyi geleceğini ve onu ölümden kurtaracağını söyler.

Baştan Geçeni Hikâye Etme: Hemen hemen hem Türk hikâyelerinin hem de bütün milletlerin hikâyelerinin çoğunda görülen bu motif, bizim hikâyemizde de vardır. Hikâyede Dirse Han, başından geçenleri hatununa anlatır.

Yardımcı Hayvan: Yine halk hikâyelerinin çoğunda rastlanılan yardımcı hayvan motifi bu hikâyede de bulunur. Hayvanlar çoğu hikâyede değişir. Bu hikâyede yardımcı olan hayvan köpektir. Yaralı olarak yerde yatan Boğaç Han’ı kargalardan ve kuzgunlardan korurlar.

İstediğini Şiirle İfade Etme: Akşehir Telli Nigâr Cengi ve Köroğlu hikâyelerinde de görülen isteğin şiirle ifade edilmesi bu hikâyede mevcuttur. Dirse Han kendini tutsaklıktan kurtarmaya gelen oğlunun öleceğini düşündüğünden kâfirden kopuz ister ve oğluna dönmesi gerektiğini şiirle ifade eder.

İftira: Kendi hikâyelerimizden Latif Şah, Arzu ile Kamber, Sürmeli Bey hikâyesi gibi hikâyelerde karşılaştığımız iftira motifi bu hikâyede de vardır. Dirse Han’ın yiğitleri Boğaç Han’ı kıskandıkları için ona iftira atarlar.

Gurbete Gidiş ve Dönüş: Halk hikâyelerinin neredeyse hepsinde görülebilecek olan bu motif, bu hikâyede de görülür. Boğaç Han babasını kurtarmak için kâfir ellerine gider ve beraber geri dönerler.

Beddualar: Bu hikâyede Bayındır Han oğlu ve kızı (yani hiç çocuğu) olmayan kişilere beddua etmiştir.

Yardımcı Mukaddes Adam: Yine halk hikâyelerinde görülen bu motif, bu hikâyede karşımıza Hz. Hızır olarak çıkmaktadır. Hz. Hızır yaralı Boğaç Han’a yardım eder.

Padişah: Halk hikâyelerinin çoğunda da o dönemin padişahının, hükümdarının, sultanının vs. ismi geçer. Bu hikâyede de hükümdar, Bayındır Han’dır.

Baba ve Oğul: Köroğlu, Latif Şah, Emrah ile Selvi, Şah İsmail, Leyla ile Mecnun gibi pek çok hikâyede göreceğimiz bu motif de bu hikâyede vardır. Dirse Han ve oğlu Boğaç Han her duruma rağmen baba ve oğul olmayı korumuşlardır.

Av: Yine Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber, Şah İsmail gibi bilinen hikâyelerde gördüğümüz av motifi Dede Korkut Hikâyeleri’nin neredeyse hepsinde yer alır. Bu hikâyede de Dirse Han ile oğlu Boğaç Han ava çıkarlar.

Ziyafet: Kiziroğlu Mustafa, Nedimşah Hikâyesi gibi hikâyelerde göreceğimiz ziyafet motifi bu hikâyede mevcuttur. Bu hikâyede iki ziyafet vardır. İlki Bayındır Han’ın ziyafeti, ikincisi Dirse Han’ın oğlu olması için verdiği ziyafettir.

Öldürerek Cezalandırma: Köroğlu, Tahir ile Zühre gibi bilindik hikâyelerde gördüğümüz öldürerek cezalandırma motifi bu hikâyede de vardır. Dirse Han kırk yiğidine kanara oğlunu öldürerek cezalandırmak ister, nitekim öldürmek için oğlunu oklar.

Esir Olma: Halk hikâyelerinde ve Dede Korkut Hikâyeleri’nin neredeyse hepsinde gördüğümüz esir olma bu hikâyede de mevcuttur. Dirse Han esir olur.

Tutsaklıktan Kurtarma: Dede Korkut Hikâyeleri’nin neredeyse hepsinde gördüğümüz bu motif burada da vardır, oğlu, Dirse Han’ı esirlikten kurtarır.

Zalim Baba: Şah İsmail gibi bilindik hikâyelerde gördüğümüz zalim baba motifi de burada vardır. Dirse Han oğlunu ok ile vurur.

Dua Neticesinde Gebe Kalma: Kerem ile Aslı hikâyesi gibi bilindik hikâyelerde olan bu motif bu hikâyede de vardır. Dirse Han’ın hatunu ağzı dualıların duasıyla hamile alır.

Çocuklara Ad Verme: Köroğlu, Bolu Beyi, Eşref Bey, Melikşah ile Güllühan gibi çok hikâyede bulunan bu motif bu hikâyede de vardır. Dirse Han’ın oğlunun küçük yaşta boğayı öldürmesi üzerine Dede Korkut gelir ve çocuğa Boğaç Han ismini verir.

Dua: Dede Korkut hikâyelerinin hepsinde hikâyenin sonunda Dede Korkut gelerek dua eder.

Formilistik Sayı 3: Türk’ün bulunduğu her yerde bazı kutlu sayılar vardır. Bu sayılardan biri de üçtür. Bu hikâyede üç sayısını boğanın yanında bulunan üç kişiden ve Boğaç Han’ın annesinden üçüncü kez sıktığında süt gelmesinden görüyoruz.

Formilistik Sayı 40: Yine formilistik bir sayı olan kırk hikâyede geçer. Dirse Han’ın kırk yiğidi olması, anasının Boğaç Han’ı kırk kadınla araması gibi.

Sembolik Renkler: Ak, kızıl ve kara çadırın kurulması.

Biz bu yazımızda Dede Korkut hikâyelerinden Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu metnini halk hikâyelerimizle ortak değerler içerdiğini ispatlamak adına inceledik.

Kaynakça

Alptekin, A. B. (2019). Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı (Cilt 1). Ankara: Akçağ.

Gökyay, O. Ş. (2004). Dedem Korkudun Kitabı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı.

Gökyay, O. Ş. (2013). Dede Korkut Hikâyeleri. İstanbul : Kabalcı .